Πρόσφατα, το έργο «Ύδρευση Νήσου Κέρκυρας» εγκρίθηκε μετά από κυοφορία σχεδόν 2 δεκαετιών από το Υπουργείο Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων (ΥΠΕΧΩΔΕ) με εκτιμώμενο κόστος 288 εκατομμύρια ευρώ – στο διπλάσιο προηγούμενων εκτιμήσεων, με προϋπόθεση την έγκριση εθνικών και κοινοτικών αρχών. Το σχέδιο, που υποσκελίζει σε χρηματοδοτικό γιγαντισμό συγκρίσιμα δημόσια έργα που πραγματοποιήθηκαν στη Κέρκυρα τη σύγχρονη εποχή (λιμένες, αερολιμένας), αποβλέπει στην «οριστική» (με ορίζοντα το 2040) αντιμετώπιση του υδρευτικού προβλήματος.

Στην τρέχουσα ιστορική συγκυρία το πρόβλημα εντείνεται λόγω διόγκωσης της πυκνοκατοίκησης: κατά τις τεχνοκρατικές παραδοχές, το έτος 2039 θα εξυπηρετούνται 260 χιλιάδες μόνιμοι κάτοικοι και επισκέπτες τη περίοδο τουριστικής αιχμής – 410 άτομα ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Εξάλλου το καταχρηστικό μοντέλο κατανάλωσης του νερού, παρά την αμελητέα άρδευση, «εξαντλεί» τους διατιθέμενους πόρους.

1. Η ΥΔΡΕΥΣΗ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ: ΔΕΔΟΜΕΝΑ – ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

1.1 Υδρολογικά δεδομένα της νήσου Κέρκυρας

Στο Νόμο 1739/87 που θεσμοθετεί τη διαίρεση της χώρας σε 14 «Υδατικά Διαμερίσματα» δεν έχει ληφθεί πρόνοια για τη συγκρότηση διαμερίσματος Ιονίων Νήσων συμβατού με τη γεωγραφική-διοικητική και οικονομική πραγματικότητα. Σε αντίθετη με το Αιγαίο, στο Ιόνιο Πέλαγος το ενιαίο νησιωτικό συγκρότημα (configurazion) διασπάται και οι νήσοι προσκολλώνται τεχνητά στα ηπειρωτικά διαμερίσματα.

Βάσει αυτής της προδήλως προβληματικής διαίρεσης εκπονήθηκε μεταξύ των ετών 1995-2002 μελέτη για ένα «Σχέδιο Διαχείρισης Υδατικών Πόρων». Στη μελέτη η νήσος Κέρκυρα – με έκταση τάξεως 600 τετραγωνικών χιλιομέτρων (592 με τα εσωτερικά ύδατα) που τη κατατάσσει στα 36 «μεγάλα υδάτινα σώματα» στα οποία υποδιαιρείται υδρολογικά η χώρα – εξετάζεται χωριστά στο 5ο Διαμέρισμα.

Ειδικότερα, από τη μελέτη (έκδοση: 2003) προκύπτουν τα εξής:
- Ο ετήσιος όγκος βροχής στο σύνολο του Νομού Κέρκυρας εκτιμάται σε 1.090 Mm3 (: εκατομμύρια κυβικά μέτρα), από τα οποία ο όγκος επιφανειακής απορροής προσδιορίζεται σε 388 Mm3 νερού.
- Οι ετήσιες ανάγκες της ύδρευσης (εκτιμώμενες με τις παραδοχές: 200 λίτρα ημερησίως κατά κεφαλήν στο μόνιμο πληθυσμό, 300 στον τουριστικό) προσδιορίζονται σε 8,85 Mm3 και οι ετήσιες ανάγκες της κτηνοτροφίας σε 0,4 Mm3, επομένως οι συνολικές ανάγκες αθροίζονται σε 9,3 περίπου Mm3.
- Σημειώνεται ότι αρδεύονται εκτάσεις 970 στρεμμάτων που αυξάνουν μεσοπρόθεσμα σε 3.000 στρέμματα και μακροπρόθεσμα σε 10.340 στρέμματα αλλά δεν προσδιορίζονται σχετικές ανάγκες.

Εσωτερικά, η νήσος Κέρκυρα κατανέμεται (Γκίνης, Σ.-Κ. και Γκίνης, Σ., «Οι Υγρότοποι της Κέρκυρας», Κέρκυρα 1994) σε 24 υδρολογικές λεκάνες (λεκάνες απορροής μικρών ποτάμιων σχηματισμών). Ο μεγαλύτερος από τους νησιωτικούς ποταμούς είναι ο «Τυφλός» ή «Φόνισσα» στη περιοχή «Αγύρου» (βορειοδυτική Κέρκυρα). Στη κεντροδυτική Κέρκυρα αποστραγγιστικά έργα στον ποταμό Ρόπα σχηματίζουν το «λιβάδι του Ρόπα», έκτασης περίπου 10 χιλιάδων στρεμμάτων.

1.2 «Ύδρευση Κέρκυρας»: σύνοψη του έργου

Κατά τις τεχνοκρατικές παραδοχές του προωθούμενου σχεδιασμού το έργο πρόκειται να εξυπηρετεί μόνιμο πληθυσμό 128 χιλιάδων συν μέσο (εκτιμώμενο μεσοσταθμικά σε ετήσια βάση) πληθυσμό επισκεπτών 47 χιλιάδων. Σταθμισμένος τουριστικός πληθυσμός 47 χιλιάδων ισοδυναμεί με 17,2 εκατομμύρια διανυκτερεύσεις ετησίως – ένα εξογκωμένο νούμερο.

Για τα μεγέθη αυτά εκτιμάται συνολική ετήσια ανάγκη 16,2 Mm3 (: εκατομμυρίων κυβικών μέτρων) τα οποία κατανέμονται ως εξής στο «ισοζύγιο νερών Κέρκυρας» το έτος 2040:
* Σχεδόν το 1/4 (: 24,07 %) του απαιτούμενου όγκου νερού, δηλαδή 3,9 Mm3, προέρχεται από τις υφιστάμενες γεωτρήσεις που διατηρούνται – παρότι η μελέτη διατείνεται ότι καταργούνται οι γεωτρήσεις, που «ενοχοποιούνται» (λόγω υπεράντλησης) για την ανατροπή της οικολογικής ισορροπίας των υπογείων υδάτων της Κέρκυρας και τη παρατηρούμενη υφαλμύρωση.
* Περισσότερο από 1/4 (: 28,40 %) του απαιτούμενου όγκου, δηλαδή 4,6 Mm3, προέρχεται από εργοστάσια αποσκλήρυνσης στη Χρυσηίδα και το Νεοχωράκι (3,6 συν 1 Mm3 αντίστοιχα).
* Σχεδόν το 1/2 (: 47,53 %) του απαιτούμενου όγκου, δηλαδή 7,7 Mm3, προέρχεται από 2 φράγματα-ταμιευτήρες που θα κατασκευαστούν στις θέσεις Μελισσούδι και Καλαμιώτισσα.

Το Φράγμα Μελισσούδι στο ομώνυμο ρέμα, με ύψος 50 μέτρων και μήκος στέψης 270 μέτρων, δημιουργεί ταμιευτήρα με επιφάνεια κατάκλυσης 370 στρεμμάτων και χωρητικότητα 6,3 Mm3 νερού. Μικρότερο φράγμα και σήραγγα εκτρέπουν το ρέμα Τρους από τους Κυπριανάδες στο Μελισσούδι. Το Φράγμα Καλαμιώτισσας στο ρέμα Μεσογγής, με ύψος 25 μέτρα και μήκος στέψης 270 μέτρα, δημιουργεί ταμιευτήρα με επιφάνεια κατάκλυσης 169 στρέμματα και χωρητικότητα 1,2 Mm3.

Δίκτυο διανομής συνολικού μήκους 240 χιλιομέτρων διακλαδίζεται σε 2 σκέλη: το Κεντρονότιο Υδραγωγείο μήκους 147 χιλιομέτρων τροφοδοτεί τη πόλη και τις περιοχές Μέσης και Λευκίμμης, το Βόρειο Υδραγωγείο μήκους 93 χιλιομέτρων τροφοδοτεί τις περιοχές Αγύρου και Όρους.

Ειδικές μελέτες εστιάζουν στο Φορέα Διαχείρισης του συστήματος ύδρευσης και στο «Προσδιορισμό μέτρων εξοικονόμησης νερού περιλαμβανομένης της τιμολογιακής πολιτικής». Επισημαίνεται η ανάγκη διαχείρισης υγρών αποβλήτων (αστικών-ελαιοτριβείων) στις λεκάνες απορροής των 2 ταμιευτήρων.

1.3 Εναλλακτικό σενάριο: υδροδότηση από την ενδοχώρα

Όχι χωρίς προσδοκία επιχειρηματικής ωφέλειας προτάθηκε στο παρελθόν (ήδη στη Μεταπολίτευση, και εμφατικά πιο πρόσφατα) ως «πανάκεια» η παροχέτευση στη Κέρκυρα νερού από τα πλησιόχωρα υδάτινα αποθέματα της Αλβανίας και Ηπείρου με υποθαλάσσιο αγωγό:
* Στο πρόσφατο παρελθόν προτάθηκε άντληση από πηγή στην Αλβανία («Γαλάζιο Μάτι»), η οποία αντιμετώπισε στο μεταξύ πρόβλημα μείωσης των διαθέσιμων ροών της. Η Αλβανία σχεδιάζει στην υπό εξέταση ενδοχώρα Πυρηνικό Εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, για την εξασφάλιση ψυκτικού μέσου του οποίου αποβλέπει πιθανώς στα τοπικά υδάτινα αποθέματα (στον ποταμό Αώο).
* Λόγω περιπλοκών του Αλβανικού «σεναρίου», αντιπροτάθηκε όψιμα η υδροδότηση της νήσου από διαθέσιμα πλεονάσματα πόσιμου νερού των ποταμών της Ηπείρου (Αώος, Άραχθος, Λούρος).

Η προτεινόμενη υδροδότηση από την ενδοχώρα δεν συνιστά πραγματική εναλλακτική λύση αλλά προτείνεται (κατά τους υποστηρικτές της) ως επικουρική διασφάλιση της νησιωτικής επάρκειας ύδατος. Για το λόγο αυτό η παροχέτευση Αλβανικού ή Ηπειρωτικού νερού προϋποθέτει τη λειτουργία του συστήματος ύδρευσης (ταμιευτήρες και υδραγωγεία) που περιγράφεται ως «Ύδρευση Κέρκυρας».

2. ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

2.1 Επανεκτίμηση υδρευτικών-αρδευτικών αναγκών

Εφόσον η διαφαινόμενη απόκλιση πραγματικού-απογεγραμμένου (2001) πληθυσμού (βλέπε παράρτημα: «Προβληματικές Στατιστικές») κυμαίνεται μεταξύ 10-15%, μπορεί να υποτεθεί ότι ο πραγματικός πληθυσμός της νήσου το 2001 κυμάνθηκε μεταξύ 119-123 χιλιάδων, και θα φτάσει τις 143-148 χιλιάδες το 2041. Οι ανάγκες ύδρευσης τέτοιου πληθυσμού θα είναι τουλάχιστον 10,4-10,8 Mm3.

Εφόσον, εξάλλου, οι αφίξεις σταθεροποιηθούν σε επίπεδα περί το 1 εκατομμύριο, και ο λόγος διανυκτερεύσεων-αφίξεων της δεκαετίας του 1990 διπλασιαστεί, προκύπτει σύνολο διανυκτερεύσεων της τάξεως των 5 εκατομμυρίων, που απαιτεί τη διάθεση επιπλέον 1,5 Mm3 για ύδρευση.

Κατά μελέτη του 1993, η άρδευση στο νομό είχε περιοριστεί το 1990 σε 970 στρέμματα – τα οποία θα αύξαναν σε 3.000 μεσοπρόθεσμα και 10.340 μακροπρόθεσμα. Στη μελέτη του 2003 οι ανάγκες άρδευσης εκτιμώνται μηδενικές. Καθώς η άρδευση του Ρόπα, που υπονοείται το 1993, θα δεσμεύσει 5-6 Mm3 ετησίως, μία επαναξιολόγηση της στρατηγικής αυτής (που ανατρέχει στο 19ο αιώνα) κρίνεται επιβεβλημένη.

2.2 Όχι στην υδροδότηση από την ενδοχώρα

Όπως στη περίπτωση της Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων, ο Σύλλογος Προστασίας Περιβάλλοντος Κέρκυρας τάσσεται και για την ύδρευση κατά εκείνων των προσεγγίσεων που μετατοπίζουν το πρόβλημα στη γειτονική ενδοχώρα, και διαιωνίζουν μία αμφίπλευρη, νοσηρή εξάρτηση:
* Αφενός μεν της νήσου, και μίας αλόγιστα διογκούμενης νησιωτικής οικονομίας τουριστικών υπηρεσιών, από τα διαθέσιμα αποθέματα της ηπειρωτικής ενδοχώρας (για όσο καιρό διατίθενται).
* Αφετέρου, της ίδιας της ενδοχώρας, από οικονομικά ανταλλάγματα που υπαινίσσεται (στη καλύτερη περίπτωση) η έμμεση συμμετοχή στο κύκλωμα της νησιωτικής τουριστικής οικονομίας – με αντίτιμο την υπεράντληση και δυνητική εξάντληση ή υποβάθμιση των ενδοχώριων φυσικών πόρων.

Μελλοντικά μοντέλα ασφαλούς νησιωτικής οικονομίας οφείλουν να επανεξετάσουν τις αμφίδρομες εξαρτήσεις σε διαφορετική βάση: με διάθεση διατοπικής αλληλεγγύης, και όρους επικουρικότητας – όταν δηλαδή είναι βλαπτική ή ανεπαρκής κάθε εναλλακτική λύση που προάγει τη νησιωτική αυτάρκεια.

2.3 «Γαιοπλαστικές» και αντιπροτάσεις του Συλλόγου Περιβάλλοντος

Τα αποτελέσματα μιας υπερεκατονταετούς (και παραταύτα ημιτελούς) «γαιοπλαστικής» παρέμβασης δυσανάλογης κλίμακας στη νησιωτική υδρολογία είναι τουλάχιστον αντιφατικά:
* Η αποστράγγιση της λιμνάζουσας κοιλάδας του Ρόπα δεν απέδωσε αρδευόμενη γεωργική γη, αλλά προνομιακά τουριστικά αγροτεμάχια (γκολφ, πισίνες). Είναι ιστορικό φιάσκο το ότι εξαλείφθηκε μία «φυσική λιμνοδεξαμενή» με πρόσχημα τη γεωργία – και σχεδιάζεται τώρα μία τεχνητή λιμνοδεξαμενή, πλήρως αποσυνδεδεμένη από την άρδευση, για να υπηρετηθεί η εντατικοποίηση της τουριστικής μονοκαλλιέργειας.
* Ο Σύλλογος εκφράζει την ανησυχία του για την αιχμαλωσία του Τυφλοπόταμου, σημαντικότερου ποτάμιου σχηματισμού της νήσου, και του εξίσου σημαντικού Μεσογγή στο νότο. Παρά τις προφυλάξεις που έχουν τηρηθεί, πρόκειται για επιλογές υψηλού περιβαλλοντικού ρίσκου. Η απάντληση 7,7 Mm3 νερού από τις 2 υδρολογικές λεκάνες κυοφορεί μεταβολές στις τοπικές οικολογίες.

Μεσοπρόθεσμα, η κατασκευή (και όχι βεβαίως, η συζήτηση περί κατασκευής) του έργου υπό τη συνοπτική ονομασία «Ύδρευση Κέρκυρας» επιβάλλεται εξαιτίας των πιεστικών αναγκών.
Επουδενί δεν πρέπει να υποτιμηθεί η ενοποίηση του νησιωτικού υδρευτικού δικτύου (συνολικού μήκους 240 χιλιομέτρων με 2 σκέλη: Βόρειο και Κεντρονότιο), ως πολύτιμο εργαλείο, και ορθή εφαρμογή της αρχής της «επικουρικότητας» που επανατοποθετεί το ζήτημα σε επίπεδο ενιαίας νησιωτικής διαχείρισης.

Επιμέρους-διορθωτικές αντιπροτάσεις του Συλλόγου Περιβάλλοντος συνοψίζονται στα εξής:
* Ο Σύλλογος σημειώνει την επιβεβλημένη τροποποίηση των μελετών των φραγμάτων προκειμένου να διασφαλιστεί η δυνατότητα παροχέτευσης ελεγχόμενων παροχών ύδατος στα κατάντη όχι μονό μετά, αλλά και κατά τη διάρκεια της κατασκευής και πλήρωσης των ταμιευτήρων.
Άτυπη σχετική δέσμευση έχει ήδη αναληφθεί από το ΥΠΕΧΩΔΕ (Δ/νση Περιβάλλοντος και Δ/νση Έργων Ύδρευσης και Αποχέτευσης), μετά από παράσταση του Συλλόγου Προστασίας Περιβάλλοντος.
* Ο Σύλλογος εκτιμά ότι, χωρίς να εμποδίζεται η κατασκευή των έργων, πρέπει επίμονα να διερευνηθούν τα περιθώρια πιο πλουραλιστικής αξιοποίησης των τοπικών πόρων με παράλληλο περιορισμό της απάντλησης των υδρολογικών λεκανών Τυφλοπόταμου και Μεσογγή (εφικτή εφόσον το δίκτυο ενοποιείται). Στο πλαίσιο αυτό, συζητήσιμη θεωρείται και η ενίσχυση της αφαλάτωσης στο ισοζύγιο νερών, με δέουσα διαχείριση των αποβλήτων.
* Ο Σύλλογος τονίζει με τη μεγαλύτερη έμφαση τη σύντονη προσπάθεια που μένει να καταβληθεί ώστε να ελεγχθεί η υπερκατανάλωση νερού από το μόνιμο πληθυσμό. Στο πλαίσιο αυτό σημειώνουμε ότι εκκρεμεί η επεξεργασία κατάλληλης τιμολογιακής πολιτικής. Στο ίδιο πλαίσιο, εντατικές τουριστικές χρήσεις σε περιοχές του νησιού πρέπει πιθανώς να αποκλιμακωθούν, με κετνρικό σχεδιασμό και χρηματοδότηση αφού προηγηθεί προσδιορισμός της «φέρουσας ικανότητας» σε τουρισμό του συνόλου της νήσου και των τοπικών οικολογιών.

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ

[Εισήγηση του Αριστοτέλη Κ. Κοσκινά / Εγκρίθηκε από το Δ.Σ. του Συλλόγου]

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Προβληματικές Στατιστικές

Από τους μελετητές των φραγμάτων γίνονται υποχρεωτικά δεκτά μεγέθη απογραφών, ιδίως του 1991 και πρότερων, βάσει των οποίων επιχειρούνται σχετικές «προβολές» (εκτιμήσεις μελλοντικού πληθυσμού) στον ορίζοντα της πεντηκονταετίας (2040). Ωστόσο, δεδομένα της απογραφής εμφανίζονται προβληματικά:
* Στην απογραφή του 2001 η πόλη της Κέρκυρας, με πληθυσμό 30 χιλιάδων, περιορίζεται στο 27% του πληθυσμού του Νομού – στο 38% ο Δήμος Κερκυραίων, 42 χιλιάδων. Εντούτοις η ΔΕΥΑΚ (δημοτική ύδρευση) εξυπηρετεί το 70% των καταναλωτών του Νομού, ισοδύναμο 70-80 χιλιάδων κατοίκων. Η πόλη, επομένως, εμφανίζει συμπεριφορά μεγάλου αστικού κέντρου: το 50% τουλάχιστον του πληθυσμού της απογράφεται στις εστίες καταγωγής του, εντός και εκτός της νήσου.
* Η τάση επηρεάζει το συνολικό πληθυσμό της νήσου. Η Κέρκυρα αφομοιώνει διαχρονικά ποσοστώσεις επήλυδων – που τη σύγχρονη εποχή απογράφονται στις εστίες καταγωγής τους, ιδίως οι Ηπειρώτες. Πιθανώς ο πληθυσμός της νήσου της απογραφής του 2001, 107 χιλιάδες, υπολείπεται κατά διψήφιο ποσοστό του πραγματικού. Η «προβολή» για πληθυσμό της νήσου 128 χιλιάδων το 2040 αποδίδει ίσως μία συντελεσμένη, αν όχι και ξεπερασμένη πραγματικότητα.

Από την άλλη πλευρά, η εκπόνηση των αρχικών σταδίων της μελέτης τη δεκαετία του 1990 ερμηνεύει μία υπερεκτίμηση των τουριστικών μεγεθών της νήσου, που τείνουν μετέπειτα να αποκλιμακωθούν:
* Ο εκτιμώμενος, κατά παραδοχή των μελετητών, μεσοσταθμισμένος τουριστικός πληθυσμός 47 χιλιάδων ισοδυναμεί με 17,2 εκατομμύρια διανυκτερεύσεις ετησίως – ένα εξογκωμένο νούμερο. Οι απογεγραμμένες ετησίως διανυκτερεύσεις το 1994 εγγίζουν τα 3,5 εκατομμύρια, και συνεπάγονται χαμηλή σχέση διανυκτερεύσεων/αφίξεων. Τη 15ετία που μεσολάβησε οι αφίξεις έχουν αποκλιμακωθεί: από 1,3 εκατομμύρια το 1993, στα επίπεδα των 0,8-0,9 εκατομμυρίων τα τελευταία χρόνια. Οι τάσεις, όπως διαμορφώνονται, δεν επαληθεύουν τις «αισιόδοξες» προβολές των μελετητών.

Οι αντίρροπες αυτές τάσεις ενδεχομένως θα εξουδετερωθούν αμοιβαία σε ένα μελλοντικό πληθυσμιακό ισοζύγιο με αύξοντα (σε σύγκριση με το μοντέλο της μελέτης) ρόλο του μόνιμου πληθυσμού. Για το ζήτημα της ύδρευσης μία ανάλογη εξέλιξη θα είναι ευεργετική, καθώς ισοδύναμος τουριστικός πληθυσμός θεωρείται ότι σπαταλά 50% περισσότερο νερό από το μόνιμο (200 λίτρα ημερησίως κατά κεφαλή ο μόνιμος πληθυσμός, 300 λίτρα ο τουριστικός πληθυσμός).

<< Επιστροφή